Хунзахъ нуцабазул тарих (хъван буго ХIХ-б г1асруялда, гIажам хатIалда)

                                                                                               

ГIандуникI-нуцал II   

ГIумма абурав нуцаласул вас ГIандуникI-нуцаласдаса [XVI гIасру]1 бахъараб, Гебек абурав нуцаласул [чIван вуго 1802 соналъ] вас Сурхайиде [1834 соналъ ХIамзат-имамасул муридзабаз чIварав] щвезегIан тарих буго гьадинаб.ГIумма-нуцаласул васасде – ГIандуникIиде – жиндирго инсул, ай ГIумма-нуцаласул, цIаралдалъунги цIар абулеб букIун буго2. Живго ГIандуникI гьижрияб тарихалъул гьаб [977/1569] соналъ хун вуго.




 Дугъру-нуцал

ГIандуникI абурав нуцал хун хадуб Дугъру-нуцал абун цIар бугев ГIандуникIил вас3 нахъе хутIун вукIун вуго. Хундерил ханлъиги ирсияб букIун, инсул – ГIандуникIил – ханлъи васасде Дугъру-нуцаласде гьижрияб тарихалъул [1646] соналъ щун буго. Гьев Дугъру-нуцаласде ТIурулав (ТIурурав) абун цIарги ахIулеб букIун буго. Дугъру-нуцал хундерил ханзабазда гьоркьов бищун гIадилав, динияв абулев хан вукIун вуго4.
Гьединав гIадилав хан вукIингин цадахъ, Дугъру-нуцалица жиндирго рагIигаталда гьоркьосан ГIоротIа абулеб жамагIаталъулгун магъало сабаблъун анцIила анлъго соналъ рагъ гьабун бугила. Гьеб гIарадерил жамагIаталъги магъало кьоларого, жал тIагIинчIого кьеларилан, – цо щулияб Ахидуниб5 абулеб кIкIалахъ ЧIинкIва6 абун цIар букIараб росулъ чIун, – гьеб анцIила анлъго соналъ Дугъру-нуцаласде дандечIун, рагъ гьабун бугила.
Жакъаги гIарадерил ракьалда гьеб ЧIинкIва абураб росдал чIунтараб чIвадан буго, – лъабкъого си букIун – цогидал чIваднал малъичIого. Гьаб лъабкъоябго сиялда гьоркьобги кIикъого си Дугъру-нуцалицадила гIарадериде рагъ гьабизейилан, гъол гIарал магъилъе хIалтIуде гьукъизейилан разарурал рукIун руго. Нахъе хутIараб къого сигIарадерица Дугъру-нуцаласде дандечIей гьабизйилан базабураб букIун буго.
ГIарадерилгун Дугъру-нуцаласул букIарабилан абулеб рагъда, гьадаб ЧIинкIва абураб росулъ, Хунзахъ7 Дугъру-нуцаласул бол бетIер, [ХIащтIихилазул – ?] ГIиса абурав чи8, чIван вугила къаси тIадехун унаго. Гьелдалъунги Дугъру-нуцаласул бо бихханила.
Гьев ГIиса вукIун вуго гъоб заманалъулъ [ХVII гIасруялда] цIар бугев, лъикIав бахIарчи. Кибехун бо битIизе кканиги, Дугъру-нуцалица бол бетIерлъун витIулев чи вукIанила.
ГIиса чIваялъул харбихъе, Хунзахъа ахIуд яхъарай ГIисал эбел щванила гIарадерида тIадехун бугеб Харикь абураб цо бакIалде. ГIарадерицаги ГIисал жаназа, – ччукIел бахъичIого, щибго тIаса жо босичIого, – кIудияб хIурматалда чIваралъусаги босун, гьеб Харикь бакIалде щвезабун буго. ГIисал жаназа бихьараб мехалъила [ХIащтIихилазул] ГIисал эбелалъ [ 350 г1ан соналъ цебе ] гьабураб магIуги буго:
Азарго чи хваги ГIорутIа росулъ,
Дир ГIисал каранда цо ругъун лъурал!
Чиго хутIугеги хундерил ТIалтIа.
Тiурулав-нуцалил10 гIисин нуцаби,
ГIиса ЧIинкIвав гIадин харид рухIаги!
РухIалил магIил берзул нур чвахун,
Чехьалъул улбулги дун гIадин таги!
ТуманкIул цIад байги Дугърил гьундузде,
Гьарай байилан, чукъби тун ритIун 
Чанги дун гIадалъе магIирукъ банин.

Дугъру абурав нуцаласул мирзалъунги къадилъунги вукIана ГIобода абулеб росулъа ШагIбан абурав чи – ИсмагIилил вас.
Нусиялда лъабкъоялда анцIго (170) рукъ гIечIеб12 бакI буго гIарадерил росу. АнцIила анлъго соналъ гьеб росдаца, хундерил боде дандечIей гьабун, Дугъруде рагъ гьабун бугила.
ГIакъиласул гуреб, гIабдаласул гIакълуялъги гьеб къабул гьабичIониги бицен буго: гIаралгин игьел ансалгунги цолъун, хьиндалазул цогидал жамагIатазул рахъалдаса кумек тIалаб гьабун, Дугъру-ханасдейила данде чIун рукIун руго.

Хунзахъ хабалазда Дугъру-нуцалил зани

Ахир-къадги гьел ханзабазул зулму-магъало гIаралгин игьелдерица тIаса рехи хIакъаб жо буго.
[XVIII гIасруялъул 40 соназда] ханасул нусавго чи: нусго соналъ [ГIорутIа] жанив хутIаниги, рухIгун [хьиндалазул] кверде инарилан гьедун рукIун руго, гьаги бан.Гьоркьоре лъугьарал маслахIатчагIаз – гIалимал, гIакъилал, чIахIиял, супиял – гIаралгин игьелдерида тIад букIараб хундерил ханзабазе кьезессеб магъало, ансадерида цебе гъоркье лъун16 буго. Гьебго гъоркьлъелалъе лъебералда анлъго хъирим — туманкIги кьун буго.
ГIаралгин ансадерилгун хундерил ккараб тунка-гIусиялъул хIакъикъат лъарал гьидерица гали цебехун лъун букIун буго: тушманасул тушман гьудул гурев, вац вугилан абураб жидерго кициялда рекъон.

Кагъат хъван, кодобеги кьун гьез Унсоколове чи витIун вукIун вуго.
[ТIалъиялда] бицен буго: [1802 соналъ] лъабго сордо-къоялъ лъабабго росдал – гIаралгин игьел ва ансадерил – гIадамал тIаделъаниги жидее, ай [хангун цадахъ рачIарал хундерил гIолохъабазе, зарал гьабизе кIвечIин1.


ГIумма-нуцал III ва гьесул цо-цо лъимал

Дугъру-ян абурав нуцаласул вас ГIумма-нуцаласде абулеб букIун буго КIудияв Булач абунги. [1148/1735–36 соналъ ЦIоралда чIварав] гьев ГIумма-нуцаласул лъабго вас вукIун вуго. Гьезда цIарал руго: МухIамад-нуцал, МухIамадмирза, ГIуммахан абун.ГьитIинавго санаде щвечIев ГIумахан гьижрияб тарихалъул 1125/1713 соналъ хун вуго.
Яхсиялдаса21 Хасай-Мусал тайпалъул ПатIимат абурай ясги ячун, МухIамадмирза рукъалде вуссун вуго. Гьей ПатIиматица МухIамадмирзае кIиго лъимер гьабун буго – КIилъилай абурай ясги, Булач абурав васги. Гьев Булачида ГьитIинав Булачиланги абулеб букIун буго. МухIамадмирзал, гьеб кIиябго гуреб, тIокIаб лъимер букIун гьечIо.
Шакиялъул бетIергьан ХIусен-ханасеги Ширваналъул бетIергьан Акъаси-ханасеги24 кумек гьабун, Дербенталъул ПатагIали-хангун рагъизейилан, [1186/1772-73 соналъ], МухIамадмирза, хундерил богун цадахъ, жиндирго вас Булачги вачун, ун вуго Ширваналде. Гьеб рагъда кIиябго рахъалъул гIемерав чи чIван, гIемераб би гIодобе тIуна.
Хундерил бодуе гьеб зарал ккеялъе сабабги: ХIусен-ханасулги Акъаси-ханасулги боял – Дербенталъул аскаразул кутак бихьидал, – риххун, гьалмагъзабиги гъоркьго тун, лъутун руго. Гьел шекиселгин ширваназда данде букIарабги ПатагIали-ханасул бо гьебмехалъ хундериде буссун, гьезда тIаделъун бук1ун буго. Гьел нуцабиги, цоцазе сиянги26 кьун, чIун рукIун руго.
Гьев кIиявго – эменги васги, хундерил ханзабазул кьибилалъул чагIи – МухIамадмирзаги Булачги гьеб рагъда чIвала. Гьелги чIвай гуребги, хундерил бол гIадамазе – гъоб рагъул сапаралъ – Ширваналда гIемераб зарал ккола.


МухIамад-нуцал

МухIамад абурав Хунзахъ нуцаласул кIиго чIужу йикIун йиго. Хайдакъ уцумиязул ХанмухIамад абулев чиясул яс – гьесул цо чIужу. Гьелда цIарги Баху30 букIун буго. Гьей Бахуца МухIамад-нуцаласе ункъо лъимер гьабун буго. Цо васги лъабго ясги рукIун руго.
Цо ясалда цIар Хъистаман абун букIун буго.

МухIамад-нуцал. Сурат бахъарав – Э. Акуваев.

Гьей кьун йиго Жунгуталдаса [АхIмадхан] абурав ханасул вас ГIалисултание. Хъистаманица гьев ГIалисултание кIиго вас гьавун вуго. Гьезда цIаралги – ХIасанханги СултанахIмадги рукIун руго.
Хайдакъалдаса ячарай Бахуца МухIамад абурав нуцаласе гьаюрай кIиабилей ясалда цIар Аймесе абун букIун буго. Гьей Гъазигъумекиса Шагьмардан абурав МухIамад-ханасул васасе кьун йиго. Гьей Аймесецаила Шагьмардание гьавун вуго Арслан абун цIар лъурав вас.Бахуца гьаюрай лъабабилей ясалда цIар Бахтика абун букIун буго. Гьей Бахтика кьун йиго шушу-хан35 абураб цIаралдалъун Дагъистаналда машгьурлъарав гъарабагъ-ханасе36. Гьесул жиндирго битIараб цIар Ибрагьим-хан [ханлъи кодоб кквеялъул сонал: 1759-1806] абун букIун буго.
Бахтикал эмен МухIамад-нуцал хун [1774 соналъ] хадуб вацас – ГIуммаханица – кьун йиго гьей гъарабагъ-ханасе. [АнцIила ункъо – анцIила щугогIан сон барай яс]Бахтика Ибрагьим-ханасе жий чIужулъун кьеялда разилъуларого йикIун йиго. Жиндирго кIудияв вацасул – ГIуммаханил – вазир ГьоцIалъа ГIалискандида: кьунилан гIайиб гьабун букIун буго. Живго Ибрагьим-ханги гьесул шагьарги Бахтикаца какун руго. Жиндир эмен МухIамад-нуцалги, гьесул вац МухIамадмирзаги, гьев МухIамадмирзал вас жий – Бахтика – ячине абун вукIарав Булачги, гьел хун рукIинчIеланийила, дун Ибрагьим-ханасе кьелароан абун – Бахтикаца гьабурабилан абулеб кечI буго:


Меседил гьаркьица гъалал халаго,
Хабар бачIанила Шушуялдаса.
ГIарцул саргъасалъуй дун чвердолагун,
Чапар гIунтIанила гъарабагъазул
Хъатир-хъулухъилан, – бихьинал-цIуял,
ЦIер гIадин эхетун хIатIида чIана.
Щурщун гIемерлъана дир гIелилазул,
ХIалай захIмалъарай КIилъилай щвана,
Щапун магIилги тIун, бицана гIодун
Гьал рачIарал гьалбал ГIуммаханихъе,
Гьарун, мун кьейилан шушу-ханасе.
Бицарабго рагIи, гьабураб къотIи.
КъачIай, ле, хазина, гьанже къокъине.
Къваридай, чучизе чи тIагIанин дир,
Чорхол чара хварай, дарман тIагIаралъ.
ТIад речIчIун КIилъилай гуюгун рехун,
КIицIулго тирана байтулманаб рукъ.
Къварилъи ракIалъул! КIоларо чIезе:
– Кьоге, вац ГIумма-хан, дун Шушуялде,
ЦIарго лъикIаб гьечIин шушу-ханасда.
КIанцIизе кьуруни, гIела борхалъи,
ГIасияб хвел босзе бокьулеб гьечIо.
ЙитIуге, яц хваяв, Гъарабагъалде,
Инсул тушманасул улкайин кколеб.
– КьечIого кин гIелей мун Шушуялде,
ГIуммаханил кIалгIа гIарцуца цIедал.
ГIелищ йитIичIого Гъарабагъалде,
ГьоцIдерил чIункIбузда дарай ретIиндал.
…Нусго яс гьаеги ГIалискандие,
ГIарац къваригIиндал гIарцухъ ричизе.
ГIарцул лал тIамаги хундерил ТIалтIа,
Дир вац дов ГIуммахан гIарцуд гIорцIизе.
Дун йичун босараб меседгин гIарцул
Пурцил маххал гьаре хундерил бое.
Нахъе хутIаралъул тIад-хIебдалазе
Харицелал къотIе, къваригIиналде.
Дун кьуралъухъ кьураб мирзай-ххамалъул41
ЛъагIилухъ тукен лъе, вац дир ГIуммахан.
Кинниса кинниги дун толарелъул,
Къолоца бай гIарац магIарулазе.
КигIан гьараниги, дир гьариялъе
ГьечIин къабуллъулев, къвакIун чIанин мун.
Къвалица кье харай хундерил бое,
Игилъа44 гIодое дун уней мехалъ.
Хадув валагьизе ГIуммахан анищ,
Гъое ЗагIиехун дун тIавагьиндал.
Аман, горсан ваккун ГьитIинав Булач,
Берцинав Булачил хъалинги бухIун,
Хъабалайги ретIун, тIалу кин телеб.
Гьаб тIалугIанасеб тIухьиги кьвагьун.
Кьалда хваралазул хивал кIоченищ,
ТIалтIа бараб сигIан, гьир харил бухIун.
ХIиллаялъ чIваразухъ чIегIер бахъани,
ЧIвалел гIайибазул ургъелго гьечIо.
Ургъалаби гъунел гъваридал кIкIалал,
Гъарин дун яхунел рорхатал щобал!
Дунял хIарамлъаги ХIебдал боялъе,
АхIи бан аниги, аман гьабичIо.
Инсул къайи чIвалеб доб Къарбиялда,
Меседил щуб ккаги, щварас босизе.
Свакарал рещтIунеб доб АхIлъималда,
ГIарцул полоп баги, банин гьоболлъи.
Цинги танин абе Илусиялда,
Хъурмил хIулабаде ругьалайги ран.
Гьанже йигин абе Гъарабагъалда
Роржунел хъурмузда хадуй ялагьун.
ГIазу балеб къоялъ къватIий яккани,
Капураб махI буго росдадасаго.
Гьури пулеб къоялъ гортIе яккани,
Квешаб махI бахъула авалалдаса.
Гьекъезе лъинилан дун зигардани,
Хъаба цIун бачIуна лахIчIегIераб жа.
Какичуризелан дун гаргадани,
Парччи цIун бачIуна болъоназул би.
Какикь жойин абун дица абидал,
Бехъерхъула цебе болъонил цIоко,
Ибрагьим абидал уйилан ккана,
ГIадатIа кар тарав кашиш ватана.
Ханилан абидал, божун йикIана,
Килищ-малъ хIуларав хIама-къажарав

Гьаб кочIол магIна жиндир узданаб черх чияе, хIама гIадин, бичи Бахтикаца какиялъулъ буго. Яц-яс йичунги, гIагарлъиялъ боцIи боси гьелъ рогьолъун рикIкIун буго. Жий гьедин росасе кьунилан, жиндирго хвараб-чIвараб гIагарлъиги рехсон, вац ГIуммаханидаги, гьесул вазир ГIалискандидаги гIайибал чIвалел руго Бахтикаца. Жиндего рачIарал чIегIерал къоязул бицун, магIу тIолеб буго гьей ясалъ. Ракьулъ рахчарал умумулгин гIагарлъи рехсон, жиндиего кIалалъ хвел гьарулебги буго, жинцаго жиндиего хвел босизе кIвечIониги.
Хайдакъ-уцумиязул яс Бахуца МухIамад абурав нуцаласе гьавурав васасда цIар – ГIуммахан букIун буго.
МухIамад абурав нуцаласул кIиабилей чIужу – бусурманлъарай гуржияй ккола. ЦIар гьелда – Марйам букIун буго. Гьей Марйамица МухIамад-нуцаласе Гебек абун цIар лъурав вас гьавун вуго.
Гебек-нуцал, [1802] соналъ гьесулго яцгIал КIилъилалъ цо лагъасда чIвазавураб мехалъила гьев Гебекил Сурхай абун гьитIинавго вас витIун вуго ТIукитIа росулъе, КIудияв Нуричу абурав чиясда аскIовейила. Керен кьун хьихьарав жиндирго вас балъгого чияхъе витIулеб мехалъила, ЧIуркьин абурай гьесул эбелалъ абун руго гьадинал рагIаби:

Инсул кьибил кьалаб кьурул милъиршо
Кьун арабин дица тIукадерихъе.
Кьолбода рихараб цо лочнол хоно,
Аманатха, тIукал, щулаго рукIа.

1148/1735-36 соналъ ЦIоралда чIварав ГIумма-нуцаласул лъималазул – МухIамад-нуцалгин МухIамадмирзал – ханлъи жидедаго жаниб букIун буго. КIиявго вац рекъон, цоцаде ургъел бикьун, кIиявго цолъун, цо чияс гIадин хьвадизабулеб букIун буго гьеб. Ваамма ханлъиялъул цIар МухIамад-нуцаласда букIун буго.
МухIамад-нуцалгин МухIамадмирзал заманаялъ, гьижрияб тарихалъул 1153/1741 соналъ, Надир-шагь Гъазигъумекиве кIудиял боялгун вачIун вукIун вуго. Надир-шагьасдехун дандечIей гьабизе кIвечIого, Чулахъ-Сурхайгун гьесул хъизан Надир-шагьасул кверде ун руго.
Надир-шагьасул кверде ин жидер ламусалъ къабул гьабичIел Чулахъ-Сурхайил лъимал – МухIамадгин МуртазагIали — Хунзахъе кIанцIун руго МухIамад-нуцалгин49 МухIамадмирзаде тIаде, аманги гьарун. Гьел хундерил ханзабазги Сурхайил лъималазда, – МухIамадгин МуртазагIалида – кIудияб хIурмат-хъатир гьабун хадуб, абун буго…
[МухIамад-нуцал чIван вуго 1187/1773-74 соналъ Ширван абулеб улкаялъул Шамах абулеб шагьаралда жанив, чияца рекIкI гьабун].


ГIуммахан-нуцал

ГIумма абурав нуцаласул вас МухIамад-нуцаласе ГIуммахан гьавун вуго [Хунзахъ росулъ] гьижрияб тарихалъул 1175/1761-62 соналъ ХанмухIамадил яс Бахуца – Хайдакъалдаса ячарай чIужуялъ. ГIуммаханил эмен МухIамад-нуцал Шамахаялда пучхъалихъе. чIван вуго Дербенталдаса вачIарав ПатагIали-ханасул чадиралда жанив, гьадаб цебе рехсараб куцалъ.Эмен чIвараб мехалда санаде вахинчIев ГIуммахан – анцIила кIиго-лъабго сон барав чи, – 1188/1774 соналъ жидерго умумузул ирсияб ханлъи хьвадизабизе лъугьун вуго.
МухIамад абурав нуцаласул вас ГIуммаханил лъабго чIужу йикIун йиго.

ГIумма-нуцал КIудияв. Сурат бахъана М. Шабановас

ГIуммаханил лъимал – кIиго яс йикIун йиго, вас вукIун гьечIо. Руччабигин ясазул цIарал гьал рукIун руго:
ТIоцеесей чIужу – жиндирго яцгIал КIилъилай, МухIамадмирза абурав имгIаласул яс йикIун йиго. Гьей КIилъилалъ гьабураб лъимер ГIуммаханил букIун гьечIо.
КIиабилей чIужуялда цIар Хъистаман абун букIун буго. Гьей Хъистаманги Хайдакъалдаса ячарай йикIун йиго, уцумиязул яс. Хъистаманица гьаюрай ГIуммаханил ясалда цIар Баху абун букIун буго. ГIуммаханица гьей Баху кьун йиго Жунгуталдаса СултанахIмадие – цее рехсарай жиндирго яцалъул васасе.
Лъабабилей чIужуялда цIар букIун буго Дарижа абун. Жиндирго заманалъ берцинлъиялъул рахъалъ цIар гьабулей гIадан йикIун йиго.
Гьей Дарижа бусурманлъарай гуржияй йикIун йиго– гуржиязул бетIергьан ГьерекIли-ханасила ГIуммахание сайгъаталъейила йитIун ячIарай, бахIаралъе букIине кколебщинаб къайиги кьун. Гьей магIарухъе ячIун йиго лъабго гIалагун, лъабго бартигун, лъабго лагъгун, цо гъарабашгун цадахъила. Дарижал рукъалъ чIараб бакI ЛъагIилухъ росу букIун буго. Гьей Дарижаца ГIуммахание гьаюрай ясалда цIар ЯхсипатIимат абун букIун буго.
ЯхсипатIимат абун цIар гьелда абиялъе сабаб: ГIуммаханил инсул вацасул – МухIамадмирзал – чIужу Яхсиялдаса ячарай ПатIиматин цIар тарай гIадан йикIун йиго. ГIуммаханил яс ЯхсипатIиматил эбел-эмен хун хадуй60, гьелъулго яц61Бахуца гьей инжит гьаюн йиго: гуржиялъе гьаюрай яс – лагъ абун.
Инсул – гьев шагьидлъун хадуб – щвезе букIараб боцIиги Яхсипат1иматие кьечIого, гьей яс [Бахуцаги КIилъилалъги] КIахъ абураб росдал бакътIерхьул рахъалда букIараб Ханасул кули абулеб цо колотIа тун йиго. Рос-рукъалде инчIей гIолохъанчIужу йикIун йиго. Хунги йиго ЯхсипатIимат гьижрияб тарихалъул 1229/1813-14 соналъ, тIагIун абулеб унтудалъун.
ЯхсипатIимат рехсараб колотIа хун йиго. Гьелъул хобги КIудияб нухлул рагIалда буго – Хунзахъа ЛъарагIалде гIадамал хьвадулеб, кIахъиязул магъилъан бугеб
Вазир ГIуммаханил вукIун вуго ГьоцIалъа – ГIалиханил МухIамадил вас ГIалисканди62. Гьев ГIалискандида гIадамаца абулаан КIудияв ГIалисканди абун.ГIуммаханил мирзалъун63 вукIана Хунзахъа Дибир-къади абулев чи, Макъсуд-къадиясул вас . Гьев Дибир-къадиясда МухIамадшапигI-мирза абураб цIарги абулаан. ГIадамазда гьоркьоб машгьураб бицен буго, ГIуммаханица абулеб букIараб абун: жиндир гIадав гIакълу цIикIкIарав вазирги, гIелму цIикIкIарав мирзаги цересел ханзабазе щвечIилан абун. Гьединал гIелмуялдалъун машгьурал чагIиги рукIун руго гьел.

ХIадур гьабуна Тимур Айтберовас

 

 

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *